Kalimba stemmen met een stemhamer: zo doe je het

Een kalimba stemmen doe je door de lengte te veranderen van het stuk van elke toets dat kan trillen. Maak je het vrije stuk korter, dan wordt de toon hoger. Maak je het langer, dan wordt hij lager. Dat doe je door de toets voorzichtig met een kleine stemhamer te verschuiven, terwijl je de toon controleert met een stem-app.

Elke kalimba die we verkopen, gaat gestemd in C majeur de deur uit, met een stemhamer erbij. Toch kunnen toetsen tijdens het transport of na maanden spelen een klein beetje verschuiven. Daarom is het handig om dit zelf te kunnen. Het kost ongeveer tien minuten.

• Je kalimba
• Een stemhamer (een klein metalen hamertje)
• Een chromatische stem-app op je telefoon, of een clip-on stemapparaat
• Een stille kamer

Elke gratis chromatische tuner-app werkt. Zet de referentie op A4 = 440 Hz. Dat is de gebruikelijke standaard en bij de meeste apps al de instelling.

Elke toets ligt op een brug en wordt vlak daarachter vastgeklemd door een metalen staaf. Alleen het stuk tussen de brug en de punt, het uiteinde waar je op tokkelt, kan trillen.

• Vrij stuk korter = hogere toon. Tik op de speelkant van de toets, richting de brug. De toets schuift verder onder de staaf, er steekt minder uit en de toon gaat omhoog.
• Vrij stuk langer = lagere toon. Tik op het andere uiteinde, het korte stukje dat achter de staaf uitsteekt, naar je toe. Er steekt dan meer van de toets over de brug uit en de toon gaat omlaag.

Onthoud het zo: kort is hoog, lang is laag. Daarom is de langste toets in het midden ook de laagste toon.

Het gaat om heel kleine bewegingen. Vaak is een fractie van een millimeter genoeg om van net te laag naar zuiver te gaan. Tik zachtjes. Hard slaan kan de toets te ver duwen of scheef zetten.

Op een kalimba met 17 toetsen in de gewone C-majeurstemming zijn de tonen van links naar rechts (zoals je hem vasthoudt) meestal:

D6, B5, G5, E5, C5, A4, F4, D4, C4, E4, G4, B4, D5, F5, A5, C6, E6

C4 is de middelste C, de lange toets in het midden. De stem-app laat de naam van de toon en het octaafnummer zien, zodat je elke toets met dit lijstje kunt vergelijken. Staan er cijfers op je toetsen, dan is een kale 1 de C4, 1° de C5 en 1°° de C6.

1. Open je stem-app en houd je telefoon dicht bij de kalimba, zonder hem aan te raken.
2. Begin bij de middelste toets (C4). Tokkel hem één keer stevig en laat hem uitklinken. Kijk naar de naald nadat de eerste aanslag voorbij is en de toon rustig wordt.
3. Lees het resultaat af. Staat de naald rechts van het midden, dan is de toon te hoog en moet het vrije stuk langer. Staat hij links, dan is de toon te laag en moet het vrije stuk korter.
4. Tik. Hoger: tik de speelkant van de toets licht richting de brug. Lager: tik de achterkant licht naar je toe.
5. Tokkel en controleer opnieuw. Herhaal tot de naald in het midden staat. Een paar cent (honderdsten van een halve toon) ernaast is prima.
6. Werk naar buiten, toets voor toets, om en om links en rechts, tot alle 17 klaar zijn.
7. Controleer de octaven. Speel 1 en 1° samen, daarna 1° en 1°°. Ze moeten in elkaar overvloeien zonder een langzame zweving in de klank.

• Demp de andere toetsen. Toetsen ernaast klinken mee en kunnen de app in de war brengen. Leg een vinger licht op de toetsen die je niet aan het stemmen bent.
• Let ook op het octaaf. Pikt de app een boventoon op, dan kan hij de goede letter in het verkeerde octaaf tonen. Gebruik het lijstje hierboven.
• Korte toetsen zijn gevoelig. De hoge tonen aan de buitenkant veranderen snel. Tik daar extra zacht.
• Houd de toetsen recht. Elke toets hoort recht naar je toe te wijzen, met gelijke ruimte ertussen. Staat er een scheef, duw hem dan eerst opzij terug voordat je gaat stemmen.
• Stem af en toe opnieuw. Temperatuurwisselingen en transport kunnen toetsen een klein beetje laten verschuiven. Om de paar weken even controleren is voor de meeste spelers genoeg.

C majeur is de standaard, maar je zit er niet aan vast. Een paar veelgebruikte aanpassingen:

• G majeur: stem elke F naar Fis. Dat is een kleine stap omhoog, dus die toetsen maak je iets korter. Je kalimba speelt dan in G majeur.
• F majeur: stem elke B naar Bes, een kleine stap omlaag, dus die toetsen worden iets langer.
• A mineur: niets omstemmen. A mineur gebruikt dezelfde tonen als C majeur. Liedjes in A mineur draaien gewoon om de 6 in plaats van de 1.

De meeste kalimba's kunnen een halve toon verschil goed aan. Grotere stappen vragen soms meer lengte dan de klem toelaat, dus houd het bij kleine stappen. Schrijf op wat je hebt veranderd, dan kun je later makkelijk terug naar C majeur. De tabs in de liedjesbibliotheek gaan uit van de gewone C-majeurstemming.

Stemhamer kwijt of verbogen? Een extra stemhamer is een klein ding om in je koffer te bewaren. Staat je kalimba goed, test hem dan met Altijd is Kortjakje ziek: met zuivere toetsen klinkt de opening 1 1 5 5 helder en open.