Wat is een kalimba? Alles over de duimpiano

Een kalimba is een klein muziekinstrument met een rij metalen toetsen op een houten of acryl body, die je met je duimen aantokkelt. Daarom heet hij ook wel duimpiano: elke toets speelt één vaste toon en samen vormen ze een toonladder waar je meteen melodieën op kunt spelen.

Hij past in twee handen, heeft geen versterker nodig en klinkt zacht en helder, ergens tussen een speeldoos en een klokkenspel in. Hieronder lees je waar de kalimba vandaan komt, hoe hij werkt en waarom zoveel mensen hem als eerste instrument kiezen.

In Afrika worden al eeuwenlang instrumenten bespeeld met getokkelde tongen van metaal of bamboe. Muziekwetenschappers noemen die familie lamellofoons. Elke regio heeft zijn eigen varianten en namen. De bekendste is de mbira uit Zimbabwe, die een grote rol speelt in de muziek en ceremonies van de Shona. In Centraal-Afrika vind je verwante instrumenten die sanza of likembe heten.

Die traditionele instrumenten hebben vaak een eigen stemming die niet op een westerse toonladder past. Ook zitten er regelmatig rammelaars of kroonkurken op, die een zoemend geluid geven. Dat gezoem hoort bij de muziek, het is geen fout.

De kalimba zoals de meeste mensen hem nu kennen, gaat terug op Hugh Tracey. Hij was een Engelse etnomusicoloog die in Zuid-Afrika woonde en tientallen jaren Afrikaanse muziek opnam. In de jaren vijftig en zestig begon hij een duimpiano te maken die gestemd was in een westerse toonladder, en die verkocht hij internationaal onder de naam kalimba. Zo kon iedereen die westerse liedjes kende er meteen mee aan de slag, en de naam bleef hangen.

Moderne kalimba's bouwen op dat idee voort. Het meest gangbare model heeft nu 17 toetsen, gestemd in C majeur. In het Nederlands zeggen veel mensen gewoon duimpiano.

Het principe is eenvoudig:

• Elke toets wordt door een metalen staaf op een brug gedrukt. Het stuk dat naar jou toe uitsteekt, kan vrij trillen.
• Duw je de punt met je duim omlaag en laat je hem wegglijden, dan gaat de toets trillen en hoor je een toon.
• De lengte van dat vrije stuk bepaalt de toonhoogte. Een lange toets trilt langzaam en klinkt laag. Een korte toets trilt snel en klinkt hoog.
• De body versterkt de trilling. Een holle klankkast geeft meer volume, een massieve plank een helderdere, directere toon.

Daarom kun je een kalimba ook zelf stemmen: door een toets een klein stukje in of uit te tikken, verander je de lengte van het vrije deel en dus de toon. Hoe dat gaat, lees je in Kalimba stemmen.

Op een kalimba met 17 toetsen zit de langste toets, en dus de laagste toon, in het midden. Daarna gaan de tonen stap voor stap omhoog, afwisselend links en rechts. Op de meeste modellen met 17 toetsen betekent dat:

• de middelste toets is C (de laagste toon)
• de toets links daarvan is D
• de toets rechts daarvan is E
• dan F links, G rechts, en zo verder naar buiten

Een toonladder speel je dus door steeds van duim te wisselen: links, rechts, links, rechts. De hoogste tonen zitten helemaal aan de buitenkant, waar de toetsen het kortst zijn. Onze kalimba's met 17 toetsen lopen van C4 (de middelste C op een piano) tot E6, iets meer dan twee octaven.

Veel beginners spelen op de eerste avond al een herkenbaar liedje. Dat komt hierdoor:

1. Elke toon staat al goed. Je hoeft een toon niet te zoeken, zoals op een viool. Je drukt een toets in en hij klinkt zuiver.
2. Er zijn geen valse tonen. Alle toetsen horen bij dezelfde toonladder (C majeur), dus zelfs als je zomaar wat speelt, klinkt het mooi.
3. Naast elkaar liggende toetsen vormen akkoorden. Toetsen die aan dezelfde kant naast elkaar liggen, liggen een terts uit elkaar. Tokkel de middelste C samen met de twee toetsen rechts ervan (E en G) en je hoort een C-akkoord.
4. Toetsen met cijfers. De meeste kalimba-liedjes staan in cijfers in plaats van in bladmuziek. 1 is C, 2 is D, enzovoort. Meer daarover in Kalimba tabs lezen.
5. Klein en zacht. Je kunt spelen op de bank, in bed of in de trein zonder dat iemand er last van heeft.

In de praktijk lopen de woorden door elkaar. Grofweg:

• Mbira gaat meestal over het traditionele instrument uit Zimbabwe, met een eigen stemming en vaak een zoemende klank.
• Kalimba is de naam voor de moderne versie in een westerse toonladder, zoals Hugh Tracey die bekend maakte.
• Duimpiano is de algemene omschrijving voor de hele familie.

Koop je nu ergens een kalimba, dan krijg je bijna altijd een instrument met 17 toetsen in C majeur, of een kleinere versie met 8 toetsen.

Voor de meeste mensen is een kalimba met 17 toetsen de beste start. Je hebt genoeg bereik voor duizenden liedjes, en vrijwel alle tabs die je online vindt, zijn ervoor geschreven. Je vindt ze in onze collectie met 17 toetsen. Wil je eerst iets kleiners proberen, of is hij voor een jong kind? Kijk dan bij de kleine kalimba's.

Wil je horen hoe een kalimba klinkt voordat je er een koopt? Probeer de speelbare kalimba op onze homepage. Klaar om te beginnen? In de Kalimba Starter Set zitten een kalimba met 17 toetsen, een harde koffer, notenstickers en een stemhamer, en in de liedjesbibliotheek vind je speelbare tabs om mee te starten.